Komu nie wolno przyjmować żeń-szenia
Żeń-szeń często postrzega się jako środek „naturalny, a więc bezpieczny”. W rzeczywistości to farmakologicznie aktywna roślina, która wchodzi w interakcje z lekami i może być niewskazana w szeregu stanów. Redakcja zebrała, komu żeń-szenia się nie zaleca lub pozwala jedynie po konsultacji z lekarzem i na czym opierają się te zastrzeżenia.
Dlaczego „naturalny” środek ma przeciwwskazania
Głównymi substancjami czynnymi żeń-szenia są ginsenozydy — saponiny o budowie steroidowej. Wpływają one na gospodarkę glukozy, napięcie naczyń, agregację płytek krwi, pracę enzymów wątrobowych i ośrodkowy układ nerwowy. Właśnie dlatego żeń-szeń potrafi dać odczuwalny efekt — i z tego samego powodu nie może być absolutnie obojętny dla wszystkich.
Przegląd systematyczny Coon i Ernsta (2002) wykazał, że poważne reakcje niepożądane na żeń-szeń zdarzają się rzadko, a w badaniach kontrolowanych częstość zdarzeń niepożądanych była porównywalna z placebo. Autorzy podkreślili jednak osobno potencjał interakcji z lekami oraz jakość dostępnych danych, której nie można uznać za wysoką.
Do oceny bezpieczeństwa ważne jest rozróżnienie przeciwwskazań bezwzględnych, gdy lepiej zrezygnować z przyjmowania, i względnych, gdy decyzję podejmuje się indywidualnie z lekarzem. Oficjalna monografia Europejskiej Agencji Leków (EMA) dla korzenia żeń-szenia jako tradycyjnego środka roślinnego wprost wskazuje ograniczenia dotyczące ciąży, karmienia piersią i dzieci.
Jeszcze jeden niuans to zmienność produktów. Skład różnych preparatów żeń-szenia istotnie się różni, a na rynku suplementów zdarzają się zanieczyszczenia. Dlatego nawet osoba bez przeciwwskazań powinna wybierać sprawdzony produkt, a osoba z chorobą przewlekłą — tym bardziej.
Kto powinien zrezygnować z żeń-szenia
Są grupy, dla których bezpieczeństwo żeń-szenia nie zostało ustalone, dlatego zalecenie brzmi: nie przyjmować go bez wyraźnej zgody lekarza. W tych przypadkach ryzyko, nawet jeśli teoretyczne, nie jest rekompensowane spodziewaną korzyścią.
- Kobiety w ciąży i karmiące piersią.Danych o bezpieczeństwie jest za mało; w pracach eksperymentalnych poszczególne ginsenozydy wpływały na rozwój zarodków zwierząt. Monografia EMA nie zaleca stosowania w tym okresie.
- Dzieci i młodzież.Dla wieku dziecięcego bezpieczeństwo i skuteczność nie zostały ustalone; tradycyjne stosowanie żeń-szenia dotyczy dorosłych.
- Osoby przed zabiegiem chirurgicznym.Ze względu na możliwy wpływ na krzepnięcie krwi i poziom glukozy zwykle zaleca się wcześniejsze odstawienie; konkretny termin ustala lekarz.
- Osoby uczulone na rośliny z rodziny araliowatych.Reakcje są rzadkie, ale możliwe.
Osobno warto wspomnieć o osobach ze stanami hormonozależnymi — na przykład z guzami estrogenozależnymi, endometriozą, mięśniakami. Część prac laboratoryjnych opisywała estrogenopodobną aktywność niektórych składników żeń-szenia, choć znaczenie kliniczne tego nie zostało wyjaśnione. Konsensus specjalistów jest taki, by w takich przypadkach nie przyjmować suplementu bez decyzji lekarza prowadzącego pacjenta.
Ostrożności wymagają też osoby z ciężkimi chorobami wątroby i nerek, ponieważ zmienia się u nich metabolizm i wydalanie wszelkich substancji biologicznie czynnych. Nawet jeśli bezpośredniej toksyczności żeń-szenia dla tych narządów nie udowodniono, trudno przewidzieć zachowanie suplementu w takim organizmie.
Interakcje z lekami
Najbardziej praktycznie istotna część przeciwwskazań dotyczy łączenia żeń-szenia z lekami. Są tu zarówno dobrze udokumentowane, jak i teoretyczne interakcje, o których warto wiedzieć.
| Grupa leków | Co może się zdarzyć | Poziom dowodów |
|---|---|---|
| Warfaryna | Osłabienie efektu przeciwzakrzepowego (spadek INR) | RCT dla żeń-szenia amerykańskiego (Yuan et al., 2004), przypadki kliniczne |
| Leki przeciwpłytkowe, inne antykoagulanty | Teoretycznie — nasilenie krwawień | Dane eksperymentalne |
| Insulina, doustne leki obniżające cukier | Dodatkowe obniżenie glukozy, ryzyko hipoglikemii | Badania kliniczne wpływu na glikemię |
| Inhibitory MAO, niektóre leki przeciwdepresyjne | Opisane przypadki objawów maniakalnych, drżenia, bólu głowy | Pojedyncze przypadki kliniczne |
| Stymulanty, kofeina w dużych dawkach | Nadmierne pobudzenie, bezsenność, tachykardia | Obserwacje, rozważania teoretyczne |
| Leki immunosupresyjne | Teoretyczny wpływ na odpowiedź immunologiczną | Dane eksperymentalne |
Najbardziej znany przykład to warfaryna. W randomizowanym badaniu kontrolowanym Yuan i współautorów (2004) żeń-szeń amerykański u zdrowych ochotników otrzymujących warfarynę umiarkowanie obniżał wskaźnik INR w porównaniu z placebo. Dla pacjenta, u którego INR utrzymuje się w wąskim korytarzu terapeutycznym, może to oznaczać wzrost ryzyka zakrzepicy.
Wpływ na poziom glukozy jest dobrze zbadany dla żeń-szenia amerykańskiego: Vuksan i współautorzy (2000) wykazali obniżenie glikemii poposiłkowej zarówno u osób zdrowych, jak i u pacjentów z cukrzycą typu 2. Dla osoby na insulinie lub lekach z grupy pochodnych sulfonylomocznika może to być niepożądany „dodatek” do terapii.
Praktyczny wniosek jest prosty: jeśli regularnie przyjmujesz jakiekolwiek leki na receptę, poinformuj lekarza lub farmaceutę o zamiarze przyjmowania żeń-szenia. Dotyczy to również produktów złożonych, w których żeń-szeń występuje wśród innych składników.
Stany wymagające szczególnej ostrożności
Poza bezpośrednimi przeciwwskazaniami istnieją stany, w których żeń-szeń nie jest kategorycznie zakazany, ale decyzję o przyjmowaniu warto podejmować wspólnie z lekarzem i przy monitorowaniu samopoczucia.
Nadciśnienie tętnicze.Dane o wpływie żeń-szenia na ciśnienie są niejednoznaczne: w jednych badaniach nie było zauważalnych zmian, w innych opisano zarówno wzrost, jak i spadek. Osobom z niekontrolowanym nadciśnieniem rozsądnie jest wstrzymać się z suplementem do czasu ustabilizowania ciśnienia.
Zaburzenia rytmu serca i choroby sercowo-naczyniowe.Ponieważ żeń-szeń może działać pobudzająco, a w składzie kompleksów bywa łączony z kofeiną, osoby z arytmiami i chorobą niedokrwienną serca wymagają indywidualnej oceny.
Bezsenność, zaburzenia lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa.Pobudzające właściwości żeń-szenia mogą pogarszać sen i nasilać pobudzenie. W literaturze opisano przypadki epizodów maniakalnych powiązanych z przyjmowaniem żeń-szenia, zwłaszcza na tle leków przeciwdepresyjnych. Już w 1979 roku Siegel opisał tak zwany „zespół nadużywania żeń-szenia” z bezsennością, nerwowością i wzrostem ciśnienia, choć metodologię tej pracy później krytykowano.
Choroby autoimmunologiczne.Ze względu na potencjalny wpływ immunomodulujący osobom ze stanami autoimmunologicznymi, zwłaszcza na terapii immunosupresyjnej, odradza się rozpoczynanie przyjmowania na własną rękę.
Sportowcy a kontekst antydopingowy
Sam żeń-szeń nie znajduje się na Liście zakazanej WADA. Jednak dla sportowców przechodzących kontrolę antydopingową ryzykiem jest nie roślina, lecz jakość produktu. Konsensus Międzynarodowego Komitetu Olimpijskiego w sprawie suplementów diety (Maughan et al., 2018) podkreśla, że zanieczyszczenie suplementów substancjami zakazanymi to realny problem, a odpowiedzialność za dodatni wynik ponosi sportowiec.
Szczególnie uważnym trzeba być z wieloskładnikowymi produktami „na energię” i „na męską siłę”, w których żeń-szeń łączy się z innymi ekstraktami roślinnymi. To właśnie w tej kategorii suplementów najczęściej wykrywa się niezadeklarowane stymulanty lub analogi leków.
Sportowcy przyjmujący leki z powodu chorób przewlekłych powinni pamiętać o tych samych interakcjach co pozostali. Trening przy hipoglikemii lub niekontrolowanym ciśnieniu to dodatkowe ryzyko, które łatwo zlekceważyć.
Rozsądna strategia dla sportowca to wybieranie produktów z niezależną certyfikacją potwierdzającą brak substancji zakazanych oraz omawianie wszelkich suplementów z lekarzem drużyny lub dietetykiem sportowym.
Wnioski redakcji
Żeń-szeń jest ogólnie dobrze tolerowany, ale to aktywna substancja roślinna z realnymi przeciwwskazaniami. Ciąża, karmienie piersią i wiek dziecięcy to sytuacje, w których należy z niego zrezygnować.
Najważniejsze praktyczne ryzyka wiążą się z lekami: warfaryną, środkami obniżającymi cukier, lekami przeciwdepresyjnymi i stymulantami. Osoby na stałej terapii mogą przyjmować żeń-szeń wyłącznie po konsultacji z lekarzem.
Nadciśnienie, arytmie, bezsenność, zaburzenia psychiczne, stany autoimmunologiczne i hormonozależne to powód do indywidualnej oceny, a nie do samodzielnych eksperymentów.
Aby złożyć pełny obraz, polecamy przeczytać nasze artykuły „Żeń-szeń: formy produktu i którą wybrać”, „Mity o żeń-szeniu” i „Z czym łączyć żeń-szeń”.
Bibliografia
- Coon JT, Ernst E. Panax ginseng: a systematic review of adverse effects and drug interactions. Drug Saf. 2002;25(5):323–344.
- Yuan CS, Wei G, Dey L, et al. Brief communication: American ginseng reduces warfarin's effect in healthy patients: a randomized, controlled trial. Ann Intern Med. 2004;141(1):23–27.
- Vuksan V, Sievenpiper JL, Koo VY, et al. American ginseng (Panax quinquefolius L) reduces postprandial glycemia in nondiabetic subjects and subjects with type 2 diabetes mellitus. Arch Intern Med. 2000;160(7):1009–1013.
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). European Union herbal monograph on Panax ginseng C.A. Meyer, radix. London: EMA.
- Kiefer D, Pantuso T. Panax ginseng. Am Fam Physician. 2003;68(8):1539–1542.
- Siegel RK. Ginseng abuse syndrome: problems with the panacea. JAMA. 1979;241(15):1614–1615.
- Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
- National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Asian Ginseng. Fact sheet. Bethesda: NIH.
Andriy Melnyk
Trener sportów siłowych, autor programów dla początkujących i średniozaawansowanych. Pisze o planowaniu treningów.
