Mity o żeń-szeniu

Wokół żeń-szenia przez tysiąclecia narosło tyle legend, że oddzielenie faktów od marketingu nie jest łatwe. Nazywa się go „korzeniem życia”, „naturalnym steroidem” i środkiem na wszystko. Redakcja sprawdziła najpopularniejsze twierdzenia i zestawiła je z tym, co naprawdę pokazały badania kliniczne.

Mit 1: żeń-szeń to naturalny doping dla sportowców

To chyba najpowszechniejsze przekonanie, zwłaszcza w kręgach sportowych. Podsycają je opowieści o stosowaniu żeń-szenia przez radzieckich i azjatyckich sportowców oraz reklama suplementów „na wytrzymałość”. Rzeczywistość jest znacznie skromniejsza.

Już w 2000 roku Bahrke i Morgan przeanalizowali dostępne badania nad ergogenicznymi właściwościami żeń-szenia i doszli do wniosku, że większość prac kontrolowanych nie wykazała poprawy wydolności fizycznej, a pozytywne wyniki często pochodziły z badań z wadami metodologicznymi — bez kontroli placebo, bez zaślepienia lub z małą próbą.

Późniejsza metaanaliza Bach i współautorów (2016) potwierdziła ten obraz: w kwestii wydolności fizycznej dane są sprzeczne i nie można z pewnością mówić o efekcie ergogenicznym. Konsensus MKOl w sprawie suplementów diety (Maughan et al., 2018) nie umieszcza żeń-szenia na liście suplementów o udowodnionej korzyści dla wyników, w odróżnieniu na przykład od kofeiny czy kreatyny.

Żeń-szeń nie jest zatem „naturalnym dopingiem”. To suplement o możliwym wpływie na subiektywne zmęczenie, ale bez przekonującego wpływu na siłę, szybkość czy maksymalny pobór tlenu u zdrowych, wytrenowanych osób.

Mit 2: żeń-szeń podnosi testosteron i działa jak steroid

Ginsenozydy mają steroidową budowę chemiczną i na tym często opiera się marketing: „naturalne steroidy”, „roślinny anabolik”. Podobieństwo szkieletu cząsteczki nie oznacza jednak podobieństwa działania. Cholesterol, kwasy żółciowe i witamina D również mają budowę steroidową, ale nikt nie uważa ich za anaboliki.

Ginsenozydy nie są agonistami receptorów androgenowych w tym sensie, w jakim są nimi testosteron czy syntetyczne steroidy anaboliczne. Nie ma przekonujących danych klinicznych o istotnym podniesieniu poziomu testosteronu u zdrowych mężczyzn pod wpływem żeń-szenia. Pojedyncze małe badania pokazywały zmiany parametrów hormonalnych, ale nie odtworzono ich w pracach na dużą skalę.

Częściowo mit wiąże się z badaniami żeń-szenia w zaburzeniach erekcji. Przegląd systematyczny Jang i współautorów (2008) znalazł pewne przesłanki skuteczności żeń-szenia czerwonego w tym wskazaniu, ale autorzy podkreślili niewielką liczbę i ograniczoną jakość badań. Ponadto poprawę erekcji wiąże się przede wszystkim z wpływem na naczynia i tlenek azotu, a nie z efektem anabolicznym czy androgennym.

Ważne jest też co innego: produkty obiecujące „steroidowy” efekt z roślin to grupa ryzyka pod względem fałszowania. Jeśli suplement roślinny nagle daje gwałtowny przyrost masy lub siły, to powód, by podejrzewać niezadeklarowane domieszki syntetyczne, a nie cudowne właściwości korzenia.

Mit 3: „żeń-szeń syberyjski” to to samo, tylko taniej

Eleuterokok kolczasty sprzedaje się pod nazwą „żeń-szeń syberyjski” i wielu uważa go za budżetowy odpowiednik. W rzeczywistości to inna roślina — z innego rodzaju, o innej chemii. Prawdziwe żeń-szenie należą do rodzajuPanax, a eleuterokok — do rodzajuEleutherococcus.

Głównych substancji czynnych żeń-szenia — ginsenozydów — w eleuterokoku brak. Jego związki aktywne — eleuterozydy — należą do innych klas chemicznych. Dlatego przenoszenie wyników badań żeń-szenia na eleuterokok (i odwrotnie) jest metodologicznie niepoprawne.

Badanie Harkey i współautorów (2001), w którym analizowano skład komercyjnych produktów, dodatkowo pokazało, że zarówno przy eleuterokoku, jak i przy żeń-szeniu jakość na rynku jest bardzo nierówna. „Taniej” nie zawsze oznacza więc „korzystniej”.

Nie znaczy to, że eleuterokok jest zły czy bezużyteczny. Po prostu to odrębny suplement i oceniać go należy według własnych badań.

Mit 4: im droższy i starszy korzeń, tym silniejszy efekt

Tradycyjnie najbardziej ceni się dziko rosnące korzenie liczące dziesiątki lat, których cena może sięgać astronomicznych kwot. Uważa się, że z wiekiem korzeń „gromadzi siłę”. Częściowo ma to podstawy chemiczne: zawartość ginsenozydów w korzeniu rzeczywiście zmienia się z wiekiem rośliny, a dla żeń-szenia uprawianego zwykle zaleca się zbiór korzeni liczących od kilku lat.

Nie ma jednak dowodów klinicznych na to, że dziki, stuletni korzeń daje lepszy efekt zdrowotny niż dobrej jakości standaryzowany ekstrakt żeń-szenia uprawianego. Przeciwnie, to właśnie standaryzowane ekstrakty stosowano w większości badań kontrolowanych, bo tylko one pozwalają odtworzyć dawkę.

Ponadto na rynku drogich korzeni wysoki jest odsetek podróbek i niezgodności co do wieku i pochodzenia. Kupujący płaci w istocie za legendę, a nie za mierzalną jakość.

Do celów praktycznych redakcja radzi kierować się przejrzystością składu: gatunek rośliny, część rośliny, typ ekstraktu i zawartość ginsenozydów. Szerzej o tym — w naszym materiale o formach żeń-szenia.

Mit 5: naturalne — czyli bezpieczne dla wszystkich

Żeń-szeń jest ogólnie dobrze tolerowany, a przegląd systematyczny Coon i Ernsta (2002) pokazał, że w badaniach kontrolowanych częstość działań niepożądanych była zbliżona do placebo. Nie wynika z tego jednak, że suplement jest bezpieczny dla każdego i w dowolnej ilości.

• Żeń-szeń wchodzi w interakcje z lekami: w randomizowanym badaniu Yuan i współautorów (2004) żeń-szeń amerykański osłabiał działanie warfaryny.
• Może obniżać poziom glukozy, co ma znaczenie dla osób na terapii obniżającej cukier (Vuksan et al., 2000).
• U części osób wywołuje bezsenność, nerwowość, ból głowy, dyskomfort żołądkowy.
• Bezpieczeństwo w czasie ciąży, karmienia piersią i w wieku dziecięcym nie zostało ustalone.

Osobny temat to jakość produktu. Surowiec naturalny może być zanieczyszczony pestycydami, metalami ciężkimi lub mikroorganizmami, a suplementy złożone — zawierać niezadeklarowane substancje. Właśnie dlatego MKOl radzi sportowcom wybierać produkty z niezależną certyfikacją.

Trafniej jest postrzegać żeń-szeń jako środek roślinny o aktywności farmakologicznej — ze wskazaniami, ograniczeniami i interakcjami, jak każdy inny środek.

Jeszcze jeden popularny mit to przekonanie, że żeń-szeń trzeba „koniecznie cyklować”, inaczej rozwinie się przyzwyczajenie. Tradycyjne zalecenia rzeczywiście przewidują kuracje z przerwami, a monografia EMA ogranicza czas przyjmowania, ale dobrej jakości badań nad tolerancją na żeń-szeń u ludzi jest mało. Ograniczenie czasu trwania wiąże się raczej z brakiem danych o długoterminowym bezpieczeństwie niż z udowodnionym „uzależnieniem”.

Wnioski redakcji

Żeń-szeń to nie doping i nie roślinny steroid. Dane naukowe o jego wpływie na wyniki sportowe są sprzeczne, a podstaw, by uważać go za środek podnoszący testosteron, brak.

Możliwe obszary korzyści — subiektywne zmęczenie i niektóre aspekty funkcji poznawczych — są lepiej zbadane, ale i tu wyniki są nieostateczne.

Eleuterokok to nie żeń-szeń, drogi dziki korzeń to nie gwarancja efektu, a „naturalność” to nie gwarancja bezpieczeństwa. Najlepszy wybór to produkt standaryzowany od producenta o przejrzystej jakości.

Kontynuację tematu ułatwią nasze artykuły „Komu nie wolno przyjmować żeń-szenia”, „Żeń-szeń: formy produktu i którą wybrać” oraz „Z czym łączyć żeń-szeń”.

Bibliografia

1. Bahrke MS, Morgan WP. Evaluation of the ergogenic properties of ginseng: an update. Sports Med. 2000;30(2):113–134.
2. Bach HV, Kim J, Myung SK, Cho YA. Efficacy of ginseng supplements on fatigue and physical performance: a meta-analysis. J Korean Med Sci. 2016;31(12):1879–1886.
3. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.
4. Jang DJ, Lee MS, Shin BC, Lee YC, Ernst E. Red ginseng for treating erectile dysfunction: a systematic review. Br J Clin Pharmacol. 2008;66(4):444–450.
5. Harkey MR, Henderson GL, Gershwin ME, et al. Variability in commercial ginseng products: an analysis of 25 preparations. Am J Clin Nutr. 2001;73(6):1101–1106.
6. Coon JT, Ernst E. Panax ginseng: a systematic review of adverse effects and drug interactions. Drug Saf. 2002;25(5):323–344.
7. Yuan CS, Wei G, Dey L, et al. Brief communication: American ginseng reduces warfarin's effect in healthy patients: a randomized, controlled trial. Ann Intern Med. 2004;141(1):23–27.
8. Vuksan V, Sievenpiper JL, Koo VY, et al. American ginseng (Panax quinquefolius L) reduces postprandial glycemia in nondiabetic subjects and subjects with type 2 diabetes mellitus. Arch Intern Med. 2000;160(7):1009–1013.