Kordyceps: co to jest i jak działa

Kordyceps to jeden z najbardziej znanych „grzybów funkcjonalnych”, który w ostatnich latach przeszedł z tradycyjnej medycyny chińskiej na półki sklepów z żywieniem sportowym. Reklamuje się go jako środek na wytrzymałość, energię i odporność. Redakcja wyjaśnia, co to za organizm, jakie substancje w nim występują oraz co z mechanizmów działania jest potwierdzone, a co pozostaje hipotezą.

Czym jest kordyceps

Kordycepsem nazywa się grupę grzybów pasożytniczych, które porażają owady i ich larwy. Najbardziej znany przedstawiciel to grzyb rosnący w naturze na larwach motyli z rodziny barczatkowatych w wysokich górach Wyżyny Tybetańskiej i Himalajów. W tradycyjnej medycynie chińskiej znany jest jako „dong chong xia cao” — „zimą owad, latem trawa”, ponieważ zimą grzyb rozwija się wewnątrz larwy, a latem nad ziemią pojawia się jego owocnik.

Przez długi czas gatunek ten nazywanoCordyceps sinensis. W 2007 roku, po zakrojonej na szeroką skalę analizie filogenetycznej (Sung et al., 2007), przeniesiono go do osobnego rodzaju, a współczesna nazwa naukowa toOphiocordyceps sinensis. W mowie potocznej i marketingu stara nazwa jest używana do dziś, co rodzi zamieszanie.

DzikiO. sinensisjest niezwykle drogi: zbiera się go ręcznie w trudno dostępnych rejonach, a popyt znacznie przewyższa naturalne zasoby. Dlatego na rynku suplementów dominują inne źródła — fermentowana grzybnia otrzymywana w bioreaktorach oraz uprawianyCordyceps militaris, który można hodować na podłożach zbożowych bez udziału owadów.

Pod słowem „kordyceps” na etykiecie może więc kryć się co najmniej trzy różne produkty: dziki grzyb, grzybnia (na przykład znany szczep Cs-4) oraz owocniki lub ekstraktC. militaris. Ich skład chemiczny się różni i trzeba to uwzględniać, gdy mowa o mechanizmie działania i wynikach badań.

Główne substancje bioaktywne

Kordyceps interesuje farmakologów przede wszystkim ze względu na zestaw specyficznych związków. Przeglądy Patersona (2008) oraz Holliday i Cleavera (2008) opisują dziesiątki zidentyfikowanych substancji, ale dla zrozumienia mechanizmów za najważniejsze uznaje się kilka grup.

Kordycepina to najbardziej charakterystyczny związek, zwłaszcza dlaC. militaris, gdzie jej zawartość jest zwykle wyższa niż wO. sinensis. Budową jest to niemal adenozyna, ale bez grupy hydroksylowej w położeniu 3'. Ten „drobiazg” pozwala jej ingerować w procesy, w których uczestniczy adenozyna, w tym w syntezę RNA. Przegląd Tuli i współautorów (2013) podsumowuje liczne prace laboratoryjne nad kordycepiną, ale podkreśla, że dane u ludzi są ograniczone.

Adenozynę i kordycepinę często wykorzystuje się jako markery do kontroli jakości produktów. Rzetelna etykieta podaje ich zawartość lub zawartość polisacharydów — daje to choć trochę możliwości porównywania produktów między sobą.

Polisacharydy kordycepsu, podobnie jak innych grzybów leczniczych, przyciągają uwagę ze względu na właściwości immunomodulujące wykazane w modelach komórkowych i zwierzęcych. Nie można tych wyników przenosić na ludzi wprost: biodostępność dużych cząsteczek polisacharydowych przy przyjmowaniu doustnym jest ograniczona, a efekty w organizmie znacznie bardziej złożone.

Jak kordyceps może działać: hipotezy mechanizmu

Najpopularniejsze wyjaśnienie w marketingu brzmi tak: kordyceps „podnosi poziom ATP” i „poprawia wykorzystanie tlenu”, dzięki czemu człowiek staje się bardziej wytrzymały. Źródłem tych twierdzeń są głównie badania na zwierzętach i komórkach, a także strukturalne podobieństwo kordycepiny i adenozyny do cząsteczek metabolizmu energetycznego.

Pierwsza hipoteza dotyczy receptorów adenozynowych. Adenozyna uczestniczy w regulacji napięcia naczyń, częstości akcji serca i odczuwania zmęczenia. Teoretycznie substancje kordycepsu mogą wpływać na ten układ, ale nie ma przekonujących danych o tym, że przy przyjmowaniu suplementu u ludzi dzieje się to w klinicznie istotnym stopniu.

Druga hipoteza to efekt antyoksydacyjny i przeciwzapalny. W modelach zwierzęcych ekstrakty kordycepsu obniżały markery stresu oksydacyjnego i zapalenia. Dla sportowca brzmi to atrakcyjnie, bo intensywnym treningom towarzyszą mikrouszkodzenia i zapalenie. Potwierdzeń klinicznych jest jednak niewiele.

Trzecia to wpływ na metabolizm glukozy i lipidów. W eksperymentach na zwierzętach opisano obniżenie glukozy, także w modelach cukrzycy. Właśnie dlatego osobom na lekach obniżających cukier radzi się ostrożność, choć wiarygodnych danych dotyczących ludzi jest mało.

Ważne, by podkreślić: żaden z tych mechanizmów nie jest udowodniony u ludzi na tyle, by budować na nim pewne obietnice. Badania mechanistyczne są przydatne do formułowania hipotez, ale ostateczna weryfikacja to randomizowane badania kontrolowane z realnymi wynikami.

Co pokazują badania na ludziach

Badań klinicznych kordycepsu w kontekście wydolności fizycznej jest niewiele, są małe pod względem liczebności i różnorodne co do zastosowanego surowca. Pewien obraz jednak dają.

• U wytrenowanych sportowców efekt nie jest oczywisty.Parcell i współautorzy (2004) nie stwierdzili poprawy wytrzymałości u wytrenowanych kolarzy po kilku tygodniach przyjmowania grzybni Cs-4.
• Kombinacje z różeńcem nie dały korzyści.Earnest i współautorzy (2004) oraz Colson i współautorzy (2005) nie wykazali istotnej poprawy wyników u kolarzy.
• Osoby starsze — możliwy umiarkowany efekt.W badaniu Chen i współautorów (2010) u zdrowych osób w podeszłym wieku Cs-4 wiązał się z umiarkowaną poprawą wskaźników progu metabolicznego i wentylacyjnego.
• C. militarisi obciążenia o wysokiej intensywności.Hirsch i współautorzy (2017) donieśli o poprawie niektórych wskaźników tolerancji na intensywne obciążenia po trzech tygodniach przyjmowania mieszanki grzybów zC. militaris, ale nie po jednym tygodniu.

Ogólnie obraz jest taki: kordyceps raczej nie daje odczuwalnej przewagi dobrze wytrenowanym osobom, a u mniej przygotowanych czy starszych może mieć skromny efekt. Konsensus MKOl w sprawie suplementów diety (Maughan et al., 2018) nie zalicza kordycepsu do środków o udowodnionym działaniu ergogenicznym.

Szczegółową analizę każdego badania z liczbami zrobiliśmy w osobnym artykule o bazie dowodowej kordycepsu dla sportowców.

Bezpieczeństwo i status prawny

Kordyceps jest ogólnie uznawany za dobrze tolerowany w dawkach stosowanych w badaniach. Najczęstsze dolegliwości to dyskomfort żołądkowo-jelitowy, nudności, suchość w ustach. Jednocześnie badań nad długoterminowym bezpieczeństwem jest mało, a potencjalne interakcje (z antykoagulantami, lekami immunosupresyjnymi, środkami obniżającymi cukier) omawia się w źródłach takich jak baza Memorial Sloan Kettering.

Osobne ryzyko wiąże się z jakością surowca. Dla dzikiegoO. sinensisopisano przypadki zanieczyszczenia metalami ciężkimi, a także fałszerstwa — na przykład dodawanie metalowych cząstek dla zwiększenia masy. Dla produktów uprawianych ryzyka te są niższe, ale również zależą od producenta.

Z punktu widzenia przepisów antydopingowych kordyceps nie znajduje się na Liście zakazanej WADA. Jednocześnie, jak w przypadku wszelkich suplementów, istnieje ryzyko zanieczyszczenia produktu substancjami zakazanymi, dlatego sportowcy powinni wybierać produkty certyfikowane.

Historycznie kordyceps zyskał międzynarodową popularność na początku lat 90., gdy trener grupy chińskich biegaczek, które ustanowiły kilka rekordów świata, przypisywał ich sukces m.in. wywarom z tego grzyba. Później wokół tej drużyny pojawiły się oskarżenia o stosowanie dopingu, więc tej historii trudno uznać za argument na korzyść kordycepsu.

Wnioski redakcji

Kordyceps to nie jeden grzyb, lecz kilka różnych źródeł surowca: dzikiOphiocordyceps sinensis, fermentowana grzybnia i uprawianyCordyceps militaris. Ich skład się różni i warto to uwzględniać przy wyborze i ocenie badań.

Główne substancje bioaktywne — kordycepina, adenozyna i polisacharydy — mają ciekawe właściwości w modelach laboratoryjnych, ale mechanizmy ich działania u ludzi pozostają w większości hipotetyczne.

Dane kliniczne dotyczące wydolności sportowej są ograniczone i niejednoznaczne: dla wytrenowanych sportowców efekt nie jest udowodniony, dla osób mniej przygotowanych możliwy jest skromny wpływ.

Kontynuację tematu polecamy zacząć od artykułów „Korzyści z kordycepsu dla sportowców: baza dowodowa”, „Skutki uboczne kordycepsu” oraz „Kordyceps: formy produktu i którą wybrać”.

Bibliografia

1. Sung GH, Hywel-Jones NL, Sung JM, et al. Phylogenetic classification of Cordyceps and the clavicipitaceous fungi. Stud Mycol. 2007;57:5–59.
2. Paterson RRM. Cordyceps — a traditional Chinese medicine and another fungal therapeutic biofactory? Phytochemistry. 2008;69(7):1469–1495.
3. Holliday J, Cleaver M. Medicinal value of the caterpillar fungi species of the genus Cordyceps (Fr.) Link (Ascomycetes). A review. Int J Med Mushrooms. 2008;10(3):219–234.
4. Tuli HS, Sharma AK, Sandhu SS, Kashyap D. Cordycepin: a bioactive metabolite with therapeutic potential. Life Sci. 2013;93(23):863–869.
5. Parcell AC, Smith JM, Schulthies SS, Myrer JW, Fellingham G. Cordyceps sinensis (CordyMax Cs-4) supplementation does not improve endurance exercise performance. Int J Sport Nutr Exerc Metab. 2004;14(2):236–242.
6. Chen S, Li Z, Krochmal R, et al. Effect of Cs-4 (Cordyceps sinensis) on exercise performance in healthy older subjects: a double-blind, placebo-controlled trial. J Altern Complement Med. 2010;16(5):585–590.
7. Hirsch KR, Smith-Ryan AE, Roelofs EJ, Trexler ET, Mock MG. Cordyceps militaris improves tolerance to high-intensity exercise after acute and chronic supplementation. J Diet Suppl. 2017;14(1):42–53.
8. Maughan RJ, Burke LM, Dvorak J, et al. IOC consensus statement: dietary supplements and the high-performance athlete. Br J Sports Med. 2018;52(7):439–455.